Bijgewerkt op 29 oktober 2026 · Leestijd 13 minuten
Kort antwoord: Kruidengeneeskunde, ook fytotherapie genoemd, is het gebruik van planten en plantendelen om de gezondheid te ondersteunen. Het is een van de oudste vormen van geneeskunde. Veel moderne medicijnen zijn afgeleid van planten. In de EU moeten traditionele kruidengeneesmiddelen geregistreerd zijn. Kruiden kunnen bijwerkingen en wisselwerkingen met medicijnen hebben.
Kamillethee als je slecht slaapt, pepermunt na het eten en een kopje gemberthee bij een verkoudheid. Bijna iedereen gebruikt weleens een kruid. Kruidengeneeskunde is veel ouder dan de moderne geneeskunde. Tot in de negentiende eeuw waren planten de belangrijkste bron van medicijnen.
In dit artikel lees je wat kruidengeneeskunde is en hoe het zich door de eeuwen heen heeft ontwikkeld. We bespreken bekende medicijnen die uit planten komen, de regels in Nederland en Europa. Ook lees je over de risico’s waar je op let. Zo krijg je een eerlijk beeld van wat kruiden wel en niet zijn.
Inhoudsopgave
Wat is kruidengeneeskunde?
Kruidengeneeskunde is het gebruik van planten, plantendelen of extracten om klachten te verlichten of de gezondheid te ondersteunen. Een ander woord is fytotherapie, van het Griekse phyton voor plant. Het gaat om bladeren, bloemen, wortels, schors, zaden en vruchten. Die worden gebruikt als thee, tinctuur, extract, capsule, zalf of olie.
Er zijn twee manieren om naar kruidengeneeskunde te kijken. De eerste is traditioneel: kennis over kruiden die van generatie op generatie is doorgegeven. De tweede is wetenschappelijk: onderzoek naar de stoffen in planten en hun werking. Beide komen samen in de moderne fytotherapie.
Een korte geschiedenis
De oudheid
Een van de oudste geschreven bronnen over geneeskrachtige planten is de Papyrus Ebers uit Egypte. Die rol dateert van rond 1550 voor Christus en bevat honderden recepten. Ook in China en India werden al heel vroeg kruidenboeken geschreven. De traditionele Chinese geneeskunde en de Indiase ayurveda gebruiken tot vandaag duizenden planten.
In de eerste eeuw na Christus schreef de Griekse arts Dioscorides het werk De Materia Medica. Daarin beschreef hij ongeveer zeshonderd planten. Het boek bleef meer dan vijftienhonderd jaar het belangrijkste naslagwerk over geneeskrachtige planten in Europa en de Arabische wereld.
De middeleeuwen
In de middeleeuwen bewaarden kloosters de kennis over kruiden. Monniken en nonnen legden kruidentuinen aan en schreven er boeken over. Een bekende naam is Hildegard von Bingen, een Duitse abdis uit de twaalfde eeuw. Zij schreef uitgebreid over planten en hun gebruik. In de Arabische wereld schreef de arts Ibn Sina, in Europa bekend als Avicenna, zijn Canon van de geneeskunde. Dat werk werd eeuwenlang gebruikt aan Europese universiteiten.
De Lage Landen
In 1554 verscheen in Antwerpen het Cruydeboeck van Rembert Dodoens, een arts uit Mechelen. Het was een van de belangrijkste kruidenboeken van zijn tijd en werd in veel talen vertaald. In 1590 werd in Leiden de Hortus botanicus opgericht. Het is een van de oudste botanische tuinen ter wereld. De tuin was bedoeld om studenten geneeskunde planten te leren herkennen.
Tot in de negentiende eeuw was de apotheker vooral een kenner van planten. Bijna elk medicijn begon in een kruidentuin.
Moderne medicijnen uit planten
Veel medicijnen die artsen nu voorschrijven, zijn ontdekt dankzij planten. Onderzoekers isoleerden de werkzame stof, onderzochten die en maakten er een geneesmiddel van. Zo is de hoeveelheid precies bekend en kan de werking goed worden getest.
Deze voorbeelden laten zien dat planten krachtige stoffen kunnen bevatten. Dat betekent ook dat kruiden niet automatisch onschuldig zijn. Vingerhoedskruid is bijvoorbeeld zeer giftig als je het zelf gebruikt.
Regels in Nederland en Europa
Kruidengeneesmiddelen
Een kruidenproduct dat wordt verkocht als geneesmiddel, moet in Nederland zijn toegelaten door het College ter Beoordeling van Geneesmiddelen (CBG). Sinds de Europese richtlijn 2004/24/EG bestaat er een aparte registratie voor traditionele kruidengeneesmiddelen. Daarvoor moet een product minstens dertig jaar in gebruik zijn, waarvan vijftien jaar binnen de EU. De fabrikant hoeft dan geen klinische studies naar werkzaamheid te overleggen, maar wel aan te tonen dat het product veilig is en goed is gemaakt.
Je herkent een geregistreerd traditioneel kruidengeneesmiddel aan een RVG nummer op de verpakking. Op de bijsluiter staat dat de werking alleen is gebaseerd op langdurig gebruik.
Kruidenpreparaten en supplementen
Veel kruidenproducten worden verkocht als voedingssupplement of thee. Ze vallen dan onder de Warenwet en het Warenwetbesluit kruidenpreparaten. De NVWA houdt toezicht. Op zulke producten mogen alleen gezondheidsclaims staan die door de Europese Commissie zijn goedgekeurd. Daarom zie je vaak voorzichtige teksten op de verpakking.
Kruidencheck van het CBG Op de website van het CBG vind je de Kruidencheck. Daar kun je opzoeken of een kruid bekende wisselwerkingen heeft met medicijnen.
Natuurlijk is niet altijd veilig
Een van de grootste misverstanden over kruiden is dat ze veilig zijn omdat ze natuurlijk zijn. Planten bevatten actieve stoffen. Die kunnen bijwerkingen geven en de werking van medicijnen beïnvloeden. Een paar bekende voorbeelden:
- ✓Sint janskruid kan de werking van onder meer de anticonceptiepil, bloedverdunners en sommige hiv remmers verminderen.
- ✓Zoethout kan bij langdurig gebruik in grote hoeveelheden de bloeddruk verhogen.
- ✓Ginkgo kan het risico op bloedingen vergroten in combinatie met bloedverdunners.
- ✓Ashwagandha wordt door het RIVM uit voorzorg afgeraden.
- ✓Smeerwortel bevat stoffen die schadelijk zijn voor de lever en is niet bedoeld om in te nemen.
In de jaren negentig kregen in België tientallen vrouwen ernstige nierschade na het gebruik van een afslankmiddel met Chinese kruiden. Er bleek per ongeluk de giftige plant Aristolochia in te zitten. Veel patiënten moesten later dialyseren. Dit drama leidde in Europa tot strengere controle op kruidenproducten.
Bekende kruiden en hun traditionele gebruik
Bij Smartific vind je een uitgebreid aanbod aan kruiden. Lees ook onze artikelen over kruiden voor energie, adaptogene kruiden en tincturen.
Kruiden verantwoord gebruiken
- ✓Overleg met je arts of apotheker als je medicijnen gebruikt.
- ✓Gebruik geen kruidenpreparaten tijdens zwangerschap of borstvoeding zonder advies.
- ✓Koop bij een betrouwbare verkoper met een duidelijk etiket.
- ✓Pluk geen planten in het wild als je ze niet zeker herkent.
- ✓Houd je aan de hoeveelheid op de verpakking.
- ✓Stop direct bij klachten en meld bijwerkingen bij Lareb.
Kruidengeneeskunde en de huisarts
Kruiden kunnen een plek hebben naast reguliere zorg, maar ze zijn geen vervanging. Bij ernstige of aanhoudende klachten is de huisarts altijd het eerste aanspreekpunt. Vertel je huisarts en apotheker welke kruiden en supplementen je gebruikt. Zo kunnen zij rekening houden met mogelijke wisselwerkingen.
Kort samengevat
Kruidengeneeskunde is een van de oudste vormen van zorg. Veel moderne medicijnen hebben hun oorsprong in planten. In Europa gelden strenge regels voor kruidengeneesmiddelen. Kruiden bevatten actieve stoffen en zijn daarom niet automatisch veilig. Gebruik ze bewust en overleg bij twijfel met een arts of apotheker.
Kruidengeneeskunde in verschillende tradities
Traditionele Chinese geneeskunde
De traditionele Chinese geneeskunde gebruikt duizenden planten, mineralen en dierlijke producten. Kruiden worden meestal in combinaties voorgeschreven. Een bekend klassiek werk is het Bencao Gangmu van Li Shizhen uit 1578. Daarin worden bijna tweeduizend stoffen beschreven. Ook nu nog wordt Chinese kruidengeneeskunde in China gebruikt naast moderne geneeskunde. Een bekend voorbeeld uit die traditie is artemisinine. Tu Youyou vond de inspiratie voor haar onderzoek in een tekst uit de vierde eeuw.
Ayurveda
Ayurveda is de traditionele geneeskunde van India. De naam betekent ongeveer kennis van het leven. In ayurveda wordt gekeken naar het evenwicht tussen drie levensprincipes, de dosha’s. Bekende ayurvedische kruiden zijn kurkuma, tulsi en ashwagandha. In India heeft ayurveda een officiële status met eigen opleidingen en een eigen ministerie.
Europese traditie
In Europa groeide de kruidengeneeskunde uit de Griekse en Romeinse geneeskunde, de kloostertradities en de volksgeneeskunde. Veel Europese kruiden groeien gewoon in onze tuinen en bermen, zoals kamille, brandnetel, paardenbloem en vlier. In Duitsland is fytotherapie nog steeds een vast onderdeel van de opleiding van artsen en apothekers. De Duitse Commissie E beoordeelde vanaf 1978 honderden kruiden op veiligheid en werkzaamheid.
Wat zegt onderzoek over kruiden?
Het onderzoek naar kruiden is zeer wisselend. Van sommige kruiden is veel bekend, van andere bijna niets. Onderzoek naar kruiden is lastig. De samenstelling van een plant verschilt per ras, groeiplaats, oogsttijd en bewerking. Twee producten met hetzelfde kruid kunnen daardoor heel verschillend zijn. Ook is er weinig geld voor groot onderzoek, omdat je een plant niet kunt patenteren.
Het Europees Geneesmiddelenbureau EMA heeft een speciaal comité voor kruidengeneesmiddelen, het HMPC. Dat comité schrijft monografieën. Dat zijn wetenschappelijke samenvattingen per kruid. Daarin staat wat bekend is over veiligheid en gebruik. De monografieën zijn openbaar en een goede bron als je meer wilt weten over een kruid.
Een kruid kan een lange traditie hebben en toch nauwelijks onderzocht zijn. Traditie en bewijs zijn twee verschillende dingen.
Kruiden in de vorm van thee, tinctuur en capsule
Kruiden zijn er in veel vormen. Thee is de meest bekende en mildste vorm. Een tinctuur is een extract in alcohol en water. Capsules bevatten vaak een gedroogd extract. Zalven en oliën worden op de huid gebruikt. Elke vorm haalt andere stoffen uit de plant en geeft een andere hoeveelheid. Een kop thee is daarom niet te vergelijken met een capsule van hetzelfde kruid.
Kruiden zelf plukken
Veel mensen vinden het leuk om kruiden zelf te plukken. Dat kan, maar wees voorzichtig. Sommige giftige planten lijken sterk op eetbare kruiden. Zo lijkt de zeer giftige gevlekte scheerling op wilde peterselie en fluitenkruid. Pluk alleen planten die je met zekerheid herkent. Pluk niet langs drukke wegen of op plekken waar gespoten wordt. In natuurgebieden is plukken vaak verboden.
Kruiden en huisdieren
Let ook op met kruiden in huis als je huisdieren hebt. Wat voor mensen onschuldig is, kan voor dieren giftig zijn. Etherische oliën zoals theeboomolie zijn bijvoorbeeld giftig voor katten. Bewaar kruiden en oliën daarom buiten bereik van dieren en vraag bij twijfel de dierenarts om advies.
Kruiden en de kwaliteit van producten
De kwaliteit van kruidenproducten verschilt sterk. Een kruid dat in de verkeerde omstandigheden is geoogst of te lang is bewaard, verliest smaak en geur. Onderzoek laat ook zien dat sommige kruidenproducten iets anders bevatten dan op het etiket staat. Soms gaat het om een verwisseling met een andere plant, soms om vervuiling met zware metalen of bestrijdingsmiddelen. Koop daarom bij een betrouwbare verkoper die de herkomst en de controle van zijn producten kan laten zien.
Geregistreerde traditionele kruidengeneesmiddelen moeten voldoen aan de regels voor goede productiepraktijken. Voor kruidensupplementen en thee gelden de regels voor voedingsmiddelen. Die zijn minder streng. Het etiket is dan je belangrijkste bron van informatie.
De toekomst van kruidengeneeskunde
De belangstelling voor kruiden groeit nog steeds. Tegelijk wordt de wetgeving strenger en het onderzoek beter. Nieuwe technieken maken het mogelijk om de inhoudsstoffen van planten nauwkeurig te meten. DNA onderzoek helpt om verwisselingen op te sporen. Zo kan de kennis uit oude tradities steeds beter worden getoetst. Ook duurzaamheid wordt belangrijker, want sommige populaire kruiden worden in het wild zo veel geplukt dat ze bedreigd raken.
Kruiden in je dagelijkse leven
Je hoeft geen kenner te zijn om van kruiden te genieten. Veel mensen beginnen met een kop kamille of munt in de avond. Anderen kiezen voor verse kruiden in de keuken. Rozemarijn, tijm, salie en basilicum zijn makkelijk zelf te kweken in een pot op de vensterbank. Zo leer je de geur en smaak van verschillende planten kennen. Wil je verder gaan, lees dan een goed naslagwerk of volg een cursus bij een erkende opleiding. Een betrouwbaar boek over kruiden vermeldt altijd de Latijnse namen en de bekende risico’s. Zo weet je zeker over welke plant het gaat.
Benieuwd naar meer? Bekijk dan ook onze artikelen over het verschil tussen tinctuur en extract, natuurlijke supplementen voor een betere nachtrust en de juiste afrodisiaca kiezen.
Kruiden bij Smartific
Kruiden · Top 10 kruiden · Tincturen · Geneeskrachtige paddenstoelen · Supplementen
Veelgestelde vragen over kruidengeneeskunde
Wat is het verschil tussen kruidengeneeskunde en fytotherapie?
Welke medicijnen komen uit planten?
Wat is een traditioneel kruidengeneesmiddel?
Zijn kruiden altijd veilig?
Waar check ik wisselwerkingen?
Belangrijk
Dit artikel is uitsluitend informatief bedoeld. Smartific levert geen producten die in strijd zijn met de Nederlandse wet. Bij twijfel of voor persoonlijk advies raadpleeg altijd een arts.
