Shamanita en de vliegenzwam: alles wat je moet weten in 2026

Bijgewerkt op 29 oktober 2026 · Leestijd 8 minuten

Kort antwoord: Shamanita was een merknaam voor gedroogde vliegenzwam (Amanita muscaria) die vroeger in smartshops werd verkocht. Sinds 1 december 2008 staat de vliegenzwam op lijst II van de Opiumwet. Verkoop is in Nederland daarom niet meer toegestaan. De paddenstoel bevat stoffen die giftig kunnen zijn.

De rode paddenstoel met witte stippen kent bijna iedereen. Hij staat in sprookjesboeken, op kerstkaarten en in videogames. Toch weten weinig mensen dat de vliegenzwam ook een lange en bijzondere geschiedenis heeft. In smartshops werd hij jarenlang verkocht onder de naam Shamanita. In dit artikel lees je wat Shamanita was, wat de vliegenzwam is, wat de wet zegt en waarom voorzichtigheid belangrijk is.

Wat is Shamanita?

Shamanita was de handelsnaam van gedroogde vliegenzwam die tot 2008 in Nederlandse smartshops te koop was. De naam is een samenvoeging van sjamaan en Amanita, de wetenschappelijke geslachtsnaam van de paddenstoel. Het product bestond meestal uit gedroogde hoeden van de vliegenzwam. Sinds het paddoverbod van 2008 is het niet meer legaal te koop in Nederland.

Toch zoeken nog steeds mensen naar Shamanita. Dat komt door de bekendheid van de paddenstoel en door verhalen online. In dit artikel geven we je de feiten, zonder bereidings of gebruiksinstructies.

De vliegenzwam (Amanita muscaria)

De vliegenzwam is een paddenstoel uit de familie van de Amanitaceae. Hij groeit in Europa, Azië en Noord Amerika en is ook naar andere werelddelen verspreid. Je vindt hem vooral in de herfst, van augustus tot november. Hij leeft samen met de wortels van bomen, vooral berken en dennen. Dat heet mycorrhiza. De boom en de paddenstoel wisselen daarbij voedingsstoffen uit.

Waarom heet hij vliegenzwam?

De naam komt van een oud gebruik. Mensen legden stukjes van de paddenstoel in een schoteltje melk om vliegen te lokken en te doden. Dat gebruik werd al in de dertiende eeuw beschreven door de Duitse geleerde Albertus Magnus. De wetenschappelijke naam muscaria komt van het Latijnse woord musca, dat vlieg betekent.

Verwarring met andere soorten

De vliegenzwam is familie van enkele van de giftigste paddenstoelen ter wereld. De groene knolamaniet (Amanita phalloides) en de kleverige knolamaniet zijn levensgevaarlijk. Ook de panteramaniet (Amanita pantherina) is giftig en lijkt in sommige vormen op de vliegenzwam. Regen kan de witte vlokken van de hoed spoelen. Dan is de paddenstoel minder goed te herkennen. Daarom raden paddenstoelenkenners af om amanieten te plukken.

Let op Eet nooit een wilde paddenstoel die je niet met zekerheid kent. Ook ervaren plukkers vergissen zich. Bij vermoeden van vergiftiging bel je 112 of je huisarts. Artsen kunnen advies vragen bij het Nationaal Vergiftigingen Informatie Centrum.

Welke stoffen zitten erin?

De vliegenzwam bevat andere stoffen dan magic truffels. Truffels en paddo’s bevatten psilocybine. De vliegenzwam bevat vooral iboteenzuur en muscimol. Iboteenzuur is een aminozuur dat in het lichaam deels wordt omgezet in muscimol. Muscimol werkt in op de GABA receptoren in de hersenen. Dat is een heel ander systeem dan bij psilocybine. Het gehalte van deze stoffen verschilt sterk per paddenstoel, per plek en per seizoen.

De naam muscarine is afgeleid van de vliegenzwam, omdat de stof daar in 1869 voor het eerst uit werd geïsoleerd. Later bleek dat de vliegenzwam er maar weinig van bevat. In andere paddenstoelen, zoals sommige vezelkoppen en trechterzwammen, zit veel meer muscarine.

Een lange geschiedenis

De vliegenzwam heeft een rijke culturele geschiedenis. Vooral in Siberië werd de paddenstoel gebruikt door volken als de Korjaken en de Chanten. Europese reizigers beschreven dat gebruik vanaf de achttiende eeuw. De Zweedse officier Philip Johan von Strahlenberg schreef er in 1730 over in een boek over Siberië.

In 1968 schreef de Amerikaanse bankier en amateur mycoloog R. Gordon Wasson het boek Soma, Divine Mushroom of Immortality. Daarin stelde hij dat de soma uit de oude Indiase Rigveda de vliegenzwam zou zijn. Die theorie is nooit bewezen en wordt door veel onderzoekers betwijfeld. Toch maakte het boek de paddenstoel wereldberoemd.

De vliegenzwam is waarschijnlijk de bekendste paddenstoel ter wereld. Hij komt voor in sprookjes, kunst en games, van Alice in Wonderland tot Super Mario.

Kerst en folklore

In Duitsland, Oostenrijk en Zwitserland geldt de vliegenzwam als geluksbrenger. Je ziet hem op kerstkaarten en als kerstversiering. Sommige auteurs leggen een verband tussen de rode en witte kleuren van de paddenstoel en de kleding van de kerstman. Ook dat is een populaire theorie zonder hard bewijs.

Wat zegt de wet?

Op 1 december 2008 voegde Nederland een lijst van paddenstoelen toe aan lijst II van de Opiumwet. Daarmee werden verse en gedroogde paddo’s verboden. Ook de vliegenzwam staat op deze lijst. Sindsdien mag Shamanita niet meer worden verkocht. Magic truffels vallen niet onder het verbod, omdat het geen paddenstoelen zijn maar sclerotia. Zie ook ons artikel over de risico’s van magic truffels.

Muscimol als losse stof staat niet op de lijsten van de Opiumwet. Toch mag het niet zomaar als voedingsmiddel worden verkocht. In de EU geldt het als novel food zonder goedkeuring. Ook producten uit andere landen met vliegenzwam extract, zoals gummies, zijn daarom in de EU niet toegestaan als voedingsmiddel. De NVWA en andere toezichthouders waarschuwen voor deze producten.

Andere landen

In veel andere landen is de vliegenzwam niet verboden. In de Verenigde Staten werden de afgelopen jaren veel gummies met vliegenzwam verkocht. De Amerikaanse FDA heeft muscimol niet goedgekeurd als voedingsmiddel. Na meldingen van zieke kinderen en volwassenen kwamen er waarschuwingen. Ook enkele Amerikaanse staten namen maatregelen. Neem zulke producten niet mee naar Nederland.

Risico’s

De vliegenzwam is giftig. Vergiftigingen komen in Nederland vooral voor bij mensen die de paddenstoel verwarren met een eetbare soort. Klachten zijn onder meer misselijkheid, braken, verwardheid, onrust en sufheid. In zeldzame gevallen kan iemand bewusteloos raken. Omdat het gehalte aan werkzame stoffen zo sterk verschilt, is het niet te voorspellen hoe sterk iemand reageert.

Heb je een vliegenzwam in de tuin en heb je kleine kinderen of een hond? Haal de paddenstoel dan weg met handschoenen aan. Gooi hem bij het restafval.

Legale alternatieven

Ben je geïnteresseerd in de wereld van paddenstoelen? Er zijn genoeg legale manieren om daar meer over te leren. Ga mee met een excursie van een natuurorganisatie of een paddenstoelenvereniging. Bekijk een veldgids of een app voor het herkennen van paddenstoelen, maar vertrouw niet blind op een app. Bij Smartific vind je ook functionele paddenstoelen zoals lion’s mane en reishi. Die bevatten geen psychoactieve stoffen.

De vliegenzwam in de natuur

In de natuur speelt de vliegenzwam een belangrijke rol. Door de samenwerking met boomwortels helpt hij bomen aan water en mineralen. In ruil krijgt de paddenstoel suikers van de boom. Wat je boven de grond ziet, is alleen het vruchtlichaam. Het grootste deel van de schimmel leeft als een netwerk van draden in de bodem. Een jonge vliegenzwam komt uit de grond als een witte bol. Daarna scheurt het omhulsel open en kleurt de hoed rood. De witte stippen zijn resten van dat omhulsel.

Veel dieren laten de vliegenzwam staan, maar sommige insecten en slakken eten er wel van. Ook rendieren in Lapland worden in verhalen in verband gebracht met de paddenstoel. Dat verband is niet goed onderzocht. Wel is bekend dat de paddenstoel in de cultuur van de Sami een plek heeft in verhalen en liederen.

In Nederland staat de vliegenzwam niet op de Rode Lijst. Hij is vrij algemeen, vooral op zandgronden. Je ziet hem vaak in bossen op de Veluwe, in Drenthe en in Brabant. Laat hem staan, zodat ook anderen ervan kunnen genieten. Een foto maken mag natuurlijk altijd. Dat levert vaak prachtige plaatjes op.

Benieuwd naar meer? Bekijk dan ook ons artikel over hoe psychedelica in therapie worden onderzocht.

Veelgestelde vragen over Shamanita