Etnobotanie: de studie van planten en hun traditionele gebruik

Bijgewerkt op 29 oktober 2026 · Leestijd 10 minuten

Kort antwoord: Etnobotanie is de wetenschap die onderzoekt hoe mensen in verschillende culturen planten gebruiken, als voedsel, medicijn, bouwmateriaal of in rituelen. Het vak combineert plantkunde met antropologie. Etnobotanisch onderzoek heeft bijgedragen aan bekende geneesmiddelen zoals kinine en artemisinine. Tegenwoordig staan ook de rechten van inheemse volken op hun kennis centraal.

Al zolang er mensen zijn, gebruiken we planten. Om te eten, om te genezen, om huizen te bouwen en om contact te maken met het spirituele. Elke cultuur heeft daar eigen kennis over opgebouwd, vaak mondeling doorgegeven van generatie op generatie. Etnobotanici bestuderen die kennis.

In dit artikel lees je wat etnobotanie is, hoe het vak is ontstaan en welke onderzoekers het hebben gevormd. Je leest over ontdekkingen die de geneeskunde hebben veranderd en over planten met een rituele rol. Ook bespreken we de ethische vragen die bij dit vak horen.

Wat is etnobotanie?

Het woord etnobotanie is een samenvoeging van etnologie en botanie. Etnologie is de studie van volken en culturen. Botanie is de plantkunde. Etnobotanici onderzoeken welke planten mensen gebruiken, waarvoor en waarom. Ze kijken naar de plant zelf, maar ook naar de verhalen, rituelen en kennis eromheen.

De term werd in 1895 voor het eerst gebruikt door de Amerikaanse botanicus John William Harshberger. Hij beschreef het vak als de studie van planten die door inheemse volken worden gebruikt. Inmiddels kijkt het vak breder, ook naar plantengebruik in steden en in onze eigen cultuur.

Hoe werken etnobotanici?

Etnobotanisch onderzoek begint vaak met veldwerk. Onderzoekers verblijven lange tijd in een gemeenschap, leren de taal en praten met mensen die veel van planten weten. Ze verzamelen plantenmonsters, die worden gedroogd en bewaard in een herbarium. Daar worden ze gedetermineerd, zodat duidelijk is om welke soort het gaat.

Richard Evans Schultes

De Amerikaanse bioloog Richard Evans Schultes wordt vaak de vader van de moderne etnobotanie genoemd. Hij werkte aan Harvard University en bracht vanaf 1941 jaren door in het Amazonegebied van Colombia. Hij verzamelde tienduizenden plantenmonsters en beschreef het gebruik van planten door inheemse volken.

Schultes is vooral bekend door zijn onderzoek naar psychoactieve planten. Samen met de Zwitserse chemicus Albert Hofmann schreef hij het boek Plants of the Gods, dat in 1979 verscheen. Daarin beschrijven ze planten die in rituelen worden gebruikt, van peyote tot ayahuasca. Het boek is nog altijd een standaardwerk.

Ontdekkingen die de geneeskunde veranderden

Veel medicijnen hebben hun oorsprong in planten die traditioneel werden gebruikt. Etnobotanische kennis wees onderzoekers vaak de weg.

Een sprekend voorbeeld is artemisinine. De Chinese onderzoeker Tu Youyou vond de stof in de jaren zeventig door oude Chinese teksten over kruiden tegen koorts te bestuderen. In 2015 kreeg ze daarvoor de Nobelprijs voor Geneeskunde. Middelen op basis van artemisinine worden wereldwijd gebruikt bij de behandeling van malaria.

Achter veel medicijnen in de apotheek zit eeuwenoude kennis van mensen die hun omgeving heel goed kenden. Etnobotanie maakt die kennis zichtbaar.

Planten met een rituele rol

Veel culturen gebruiken planten in religieuze of spirituele ceremonies. In het Amazonegebied wordt ayahuasca gebruikt, een drank van de liaan Banisteriopsis caapi en bladeren met DMT. In Mexico en het zuidwesten van de Verenigde Staten heeft de peyotecactus een rol in ceremonies. In Mexico worden paddenstoelen met psilocybine al eeuwen ritueel gebruikt. María Sabina, een Mazateekse genezeres, werd in de jaren vijftig bekend toen westerse onderzoekers haar ceremonies bezochten.

Etnobotanici benadrukken dat zulke planten in hun oorspronkelijke context deel zijn van een uitgebreid geheel van rituelen, begeleiding en betekenis. Het gebruik buiten die context is iets heel anders. Lees meer over ayahuasca in ons artikel over ayahuasca. Over de wet: DMT staat in Nederland op lijst I van de Opiumwet en paddo’s staan sinds 2008 op lijst II. Magic truffels zijn wel legaal.

Etnobotanie in Europa en Nederland

Ook in Europa is veel kennis over planten bewaard gebleven. Kloosters hadden kruidentuinen en schreven kruidenboeken. Nederland heeft met de Hortus Botanicus in Leiden een van de oudste botanische tuinen ter wereld, opgericht in 1590. Daar werkte Carolus Clusius, die een belangrijke rol speelde bij de verspreiding van de tulp in Europa. Het Nationaal Herbarium van Nederland, nu onderdeel van Naturalis in Leiden, bewaart miljoenen plantenmonsters uit de hele wereld.

Ook in Nederland zelf werden planten veel gebruikt in de volksgeneeskunde. Denk aan kamille, valeriaan en brandnetel. Meer over die traditie lees je in ons artikel over kruidengeneeskunde.

Ethiek en de rechten van inheemse volken

Etnobotanie roept belangrijke vragen op. Van wie is kennis over planten? Lange tijd namen onderzoekers en bedrijven kennis mee zonder dat de gemeenschap er iets voor terugkreeg. Dat wordt ook wel biopiraterij genoemd.

Om daar iets aan te doen sloten landen in 2010 het Nagoya Protocol, dat in 2014 in werking trad. Het regelt dat landen en gemeenschappen toestemming moeten geven voor het gebruik van hun genetische bronnen en de bijbehorende kennis. Ook moeten de voordelen eerlijk worden gedeeld. Nederland en de Europese Unie hebben het protocol geratificeerd.

Bedreigde kennis en bedreigde planten

Door ontbossing, klimaatverandering en het verdwijnen van talen dreigt veel kennis over planten verloren te gaan. Als de laatste sprekers van een taal overlijden, verdwijnt ook hun kennis van de natuur. Daarnaast worden sommige planten zo veel geoogst dat ze zeldzaam worden. Peyote is daar een voorbeeld van. De cactus groeit erg langzaam en staat onder druk door overoogst. Etnobotanici werken daarom samen met gemeenschappen om kennis vast te leggen en planten te beschermen.

Etnobotanie en voeding

Etnobotanie gaat niet alleen over medicijnen. Een groot deel van het onderzoek draait om voedsel. Veel gewassen die we nu dagelijks eten, zoals maïs, aardappelen, tomaten en cacao, werden eeuwen geleden door inheemse volken in Amerika gedomesticeerd. Zij selecteerden planten met de beste eigenschappen en ontwikkelden zo honderden rassen. In de Andes worden nog altijd duizenden aardappelrassen geteeld.

Etnobotanici bestuderen ook wilde planten die mensen verzamelen in tijden van schaarste. Die kennis kan belangrijk zijn voor voedselzekerheid, zeker nu het klimaat verandert. Gewassen die tegen droogte of zout kunnen, worden steeds waardevoller.

Van traditie naar onderzoek

Niet elk traditioneel gebruik blijkt bij onderzoek ook effect te hebben. Soms vinden onderzoekers een werkzame stof. Soms blijkt een plant vooral een rituele of sociale functie te hebben. Etnobotanici proberen beide serieus te nemen. Een plant kan betekenis hebben voor een gemeenschap, ook als er geen meetbaar medisch effect is. Omgekeerd betekent een lange traditie niet automatisch dat iets veilig of werkzaam is. Daarom is zorgvuldig onderzoek nodig voordat een plant als medicijn kan worden gebruikt.

Belangrijke begrippen

Waarom etnobotanie nu belangrijk is

Etnobotanie helpt ons begrijpen hoe nauw mensen en planten met elkaar verbonden zijn. Het vak laat zien dat kennis niet alleen in laboratoria ontstaat, maar ook in dorpen, bossen en akkers. Die kennis kan helpen bij het vinden van nieuwe medicijnen, bij duurzame landbouw en bij natuurbescherming. Tegelijk vraagt het vak om respect. Gemeenschappen die hun kennis delen, horen daar zeggenschap over te hebben en mee te delen in wat het oplevert.

Wil je zelf meer weten? Een bezoek aan een botanische tuin of een herbarium is een mooie eerste stap. Veel botanische tuinen in Nederland hebben een kruidentuin met informatie over traditioneel gebruik.

Wil je verder lezen? Bekijk dan ook ons artikel over de rol van psychedelica in moderne therapieën.

Veelgestelde vragen over etnobotanie